واکسیناسیون بزرگسالان؛ کدام واکسن‌ها را باید پیگیری کنیم؟
واکسیناسیون بزرگسالان با تمام‌شدن واکسن‌های کودکی پایان نمی‌یابد؛ بعضی واکسن‌ها به نوبت یادآور نیاز دارند و بعضی دیگر با توجه به سن، سابقهٔ تزریق و وضعیت سلامت مطرح می‌شوند. اگر زمان آخرین واکسن خودتان را به یاد ندارید، از پیدا کردن کارت یا سوابق قبلی شروع کنید. در این مقاله، بر پایهٔ منابع سازمان جهانی بهداشت و مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، توضیح می‌دهیم کدام واکسن‌ها را باید بررسی کنید، با دوز عقب‌افتاده چه کنید و نوبت بعدی را چطور پیگیری کنید.
چرا بزرگسالان هم به واکسن نیاز دارند؟
سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که واکسیناسیون در تمام مراحل زندگی اهمیت دارد. ممکن است بخشی از واکسن‌های کودکی را دریافت نکرده باشید، زمان یادآور رسیده باشد یا شرایط تازه‌ای مثل سفر و تغییر شغل، نیاز به بررسی واکسن دیگری ایجاد کند.
برای مثال، واکسن آنفلوآنزا معمولاً هر سال پیگیری می‌شود. سازمان جهانی بهداشت این موضوع را به‌ویژه برای سالمندان، زنان باردار، افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن و کارکنان سلامت مهم می‌داند. پس سالم‌بودن یا دریافت واکسن در کودکی، به‌تنهایی به معنی کامل‌بودن برنامهٔ امروز شما نیست.
کدام واکسن‌ها برای بزرگسالان مطرح‌اند؟
برای همهٔ بزرگسالان یک فهرست یکسان وجود ندارد. راهنمای CDC آمریکا، سن، وضعیت سلامت و سابقهٔ واکسیناسیون را در انتخاب واکسن مؤثر می‌داند. جدول زیر چند مورد مهم برای گفت‌وگو با پزشک یا مرکز بهداشت است؛ برنامهٔ رسمی واکسیناسیون ایران نیست.
| واکسن | چه چیزی را باید بررسی کنیم؟ |
|---|---|
| آنفلوآنزا | زمان واکسن سالانه و نوع مناسب سن و وضعیت سلامت |
| کووید ۱۹ | نیاز به دوز بعدی بر اساس راهنمای جاری و شرایط فرد |
| کزاز، دیفتری و سیاه‌سرفه | کامل‌بودن دورهٔ قبلی و زمان یادآور؛ تفاوت واکسن‌های Td و Tdap |
| هپاتیت ب | سوابق تزریق و نیاز به تکمیل دوره بر اساس سن و عوامل خطر |
| HPV یا ویروس پاپیلومای انسانی | سن، سابقهٔ دریافت و نیاز به شروع یا تکمیل دوره |
| پنوموکوک | سن، بیماری‌های زمینه‌ای و واکسن‌های قبلی |
| زونا | سن و وضعیت سیستم ایمنی |
این فهرست کامل نیست. برای بعضی افراد، واکسن‌های دیگری مثل سرخک، اوریون و سرخجه، آبله‌مرغان یا واکسن‌های مرتبط با سفر هم مطرح‌اند. برای دریافت واکسن در ایران، نام فرآورده، تعداد دوزها و زمان تزریق را با دستورالعمل جاری مرکز بهداشت تطبیق دهید.
واکسن یادآور بزرگسالان هر چند سال یک بار است؟
بستگی به واکسن دارد. آنفلوآنزا نمونهٔ شناخته‌شدهٔ واکسیناسیون سالانه است، اما نمی‌توان این فاصله را به همهٔ واکسن‌ها تعمیم داد.
در راهنمای CDC آمریکا، برای بزرگسالانی که دورهٔ اولیهٔ کزاز و دیفتری را کامل کرده‌اند، یادآور Td یا Tdap معمولاً هر ۱۰ سال مطرح است. در بعضی زخم‌ها، ممکن است بررسی و اقدام زودتر لازم باشد. اگر زخمی شده‌اید، منتظر موعد عادی یادآور نمانید؛ نوع زخم و سابقهٔ واکسن باید ارزیابی شود.
برای نوبت بعدی، فقط نام بیماری را یادداشت نکنید. نام دقیق واکسن و تاریخ آخرین تزریق کمک می‌کند مرکز واکسیناسیون تصمیم درست‌تری بگیرد.
اگر یک دوز واکسن عقب افتاده باشد چه کنیم؟
عقب‌افتادن یک نوبت معمولاً به معنی شروع دوبارهٔ همهٔ دوزها نیست. در راهنمای بزرگسالان CDC آمده است که طولانی‌شدن فاصلهٔ دوزها، به‌تنهایی دلیل تکرار دوره از ابتدا نیست.
سه کار ساده انجام دهید:
- نام واکسن و تاریخ دوزهای قبلی را پیدا کنید.
- سوابق را به پزشک یا مرکز واکسیناسیون نشان دهید تا برنامهٔ تکمیل مشخص شود.
- تاریخ نوبت بعدی را همان روز ثبت کنید و برای آن یادآور بگذارید.
اگر تاریخ قبلی را نمی‌دانید، آن را حدس نزنید. «نامشخص» بنویسید و از مرکز قبلی دربارهٔ سوابق سؤال کنید.
اگر کارت واکسن را گم کرده باشیم چه؟
از مدارک قدیمی، خانواده و مرکزهایی که قبلاً به آن‌ها مراجعه کرده‌اید شروع کنید. راهنمای نگه‌داری سوابق CDC هم توصیه می‌کند ابتدا دنبال مدارک موجود بگردید.
اگر مدرکی پیدا نشد، پزشک دربارهٔ واکسن‌های لازم تصمیم می‌گیرد. در بعضی موارد، آزمایش خون می‌تواند به بررسی ایمنی در برابر یک بیماری مشخص کمک کند؛ اما لازم نیست خودتان برای همهٔ واکسن‌ها آزمایش درخواست کنید.
از این به بعد، تصویر کارت یا رسید تزریق را کنار دیگر مدارک سلامت نگه دارید و هنگام مراجعه همراه ببرید.
در بارداری یا بیماری زمینه‌ای چه نکته‌ای مهم است؟
بارداری به معنی ممنوع‌بودن همهٔ واکسن‌ها نیست. با این حال، نوع و زمان تزریق اهمیت دارد. برای نمونه، طبق راهنمای CDC، واکسن‌های زنده‌ای مثل سرخک، اوریون و سرخجه یا آبله‌مرغان در بارداری تزریق نمی‌شوند؛ در مقابل، بعضی واکسن‌ها مانند نوع تزریقی غیرفعال آنفلوآنزا می‌توانند توصیه شوند.
اگر باردارید یا قصد بارداری دارید، پیش از تزریق بگویید. ابتلا به بیماری‌های مؤثر بر سیستم ایمنی، مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی و سابقهٔ حساسیت شدید به واکسن هم باید مطرح شود. برای دریافت واکسن، دارویتان را خودسرانه قطع نکنید.
چطور نوبت واکسن را فراموش نکنیم؟
ثبت سوابق وقتی کاربردی است که دفعهٔ بعد بتوانید به‌راحتی اطلاعات را پیدا کنید. پیشنهاد می‌کنیم برای هر عضو خانواده، این موارد را یک‌جا نگه دارید:
- نام دقیق واکسن: همان نامی که روی مدرک مرکز نوشته شده است.
- تاریخ دریافت و شمارهٔ دوز: اطلاعات را از روی مدرک ثبت کنید.
- محل تزریق: نام مرکز و تصویر کارت یا رسید را نگه دارید.
- نوبت بعدی: روز یا بازه‌ای که مسئول واکسیناسیون تعیین کرده است.
برای مراجعهٔ بعدی در تقویم خود یادآور بگذارید. اگر برنامه تغییر کرد، یادآور قبلی را هم اصلاح کنید. برای یک بزرگسال دیگر، ثبت و نگه‌داری اطلاعات را با اطلاع و رضایت خودش انجام دهید.
از کجا پیگیری سلامت خانواده را شروع کنیم؟
برای شروع، مدارک واکسن اعضای خانواده را مرور کنید و موارد نامشخص را برای مراجعهٔ بعدی یادداشت کنید. اگر فرزند دارید، برنامهٔ او را جداگانه بررسی کنید؛ راهنمای جدول واکسیناسیون کودکان به همین موضوع می‌پردازد.
برای آشنایی با امکانات «خانواده من» نیز صفحهٔ خانواده من چیست؟ را ببینید.
با خانواده من آشنا شوید
کِی باید با پزشک مشورت کنیم؟
اگر سوابق واکسن مشخص نیست، دوزی عقب افتاده، باردارید، درمان مؤثر بر سیستم ایمنی دارید یا قبلاً واکنش شدید به واکسن داشته‌اید، پیش از تزریق موضوع را با پزشک یا مسئول واکسیناسیون مطرح کنید.
طبق توضیح سازمان جهانی بهداشت، درد محل تزریق یا تب خفیف می‌تواند از واکنش‌های معمول بعضی واکسن‌ها باشد و اغلب کوتاه‌مدت است. اما تنگی نفس یا تورم صورت و گلو پس از تزریق نیاز به کمک فوری اورژانسی دارد. دربارهٔ علائم غیرمنتظره یا ماندگار هم با مرکز درمانی تماس بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ واکسیناسیون بزرگسالان
آیا افراد سالم هم باید واکسن بزنند؟
بله، ممکن است به واکسن نیاز داشته باشند. تصمیم فقط به بیمار بودن وابسته نیست؛ سن، دوزهای قبلی و شرایط زندگی هم مهم‌اند.
آیا همهٔ واکسن‌ها باید هر سال تکرار شوند؟
خیر. آنفلوآنزا معمولاً سالانه پیگیری می‌شود، اما هر واکسن برنامهٔ خودش را دارد. تاریخ نوبت بعدی را از مرکز واکسیناسیون بپرسید.
اگر چند ماه از نوبت واکسن گذشته باشد، باید از اول شروع کنیم؟
معمولاً خیر. طولانی‌شدن فاصله به‌تنهایی دلیل شروع دوباره نیست؛ مرکز واکسیناسیون باید بر اساس نام واکسن و دوزهای معتبر قبلی، برنامهٔ تکمیل را مشخص کند.
آیا جدول واکسن بزرگسالان کشورهای دیگر برای ایران هم قابل استفاده است؟
برای آشنایی مفید است، اما برنامهٔ اجرایی یکسان نیست. توصیه‌ها و فرآورده‌های در دسترس ممکن است متفاوت باشند؛ برای تزریق در ایران، برنامهٔ جاری مرکز بهداشت را مبنا قرار دهید.
بیشتر بخوانید
منابع
- WHO، واکسیناسیون چیست و چرا در تمام مراحل زندگی اهمیت دارد؟
- WHO، آنفلوآنزای فصلی و توصیه‌های واکسیناسیون
- CDC، واکسن‌های توصیه‌شده برای بزرگسالان در آمریکا
- CDC، توضیحات برنامهٔ واکسیناسیون بزرگسالان آمریکا؛ شامل تکمیل دوزهای عقب‌افتاده
- CDC، اطلاعات واکسن کزاز، دیفتری و سیاه‌سرفه؛ Tdap
- CDC، پیدا کردن و نگه‌داری سوابق واکسیناسیون
- CDC، راهنمای واکسیناسیون در بارداری
- WHO، واکسن‌های کووید ۱۹
- WHO، ایمنی واکسن‌ها
این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین مشاوره با پزشک نیست.
